Zo eindigt één van de mooiste bladzijden uit de wereldliteratuur. Op een indrukwekkende manier typeert Dostojewski de persoon van Jezus. Als Iemand die niet roept, die zijn stem niet verheft, die het geknakte niet zal breken, zoals reeds staat in de profetieën van Jesaja. Het enige wat Hij brengt is een onverwoestbare, alles doordringende liefde. Tegenover de Groot-Inquisiteur brengt Hij geen argumenten. Zijn leven wordt niet beheerst door een grote theorie. Er is enkel dat stille gebaar. This is a story beyond belief, schrijft Jeffrey Robbins in het boek After the Death of God (Columbia Univ. Press, 2007, p. 11). Niet toevallig heeft men in de postmoderne theologie aandacht voor het slot van dit verhaal. Want deze nieuwe theologie is vooral getroffen door het einde van de grote theorieën, door het woordeloze, het stille, God voorbij God. Waarom? Hoe kon het zo ver komen? Om dat te begrijpen moeten we even teruggaan in de geschiedenis.

We leven in een periode waarin de kerk haar machtspositie heeft moeten opgeven. We leven in een tijd waarin de geloofsleer als verklaring van alle grote levensvragen is ineengestuikt. We maken mee hoe gelovigen een sociologische minderheid zijn geworden, en religie aandacht krijgt van zoekers en godsdienstige daglozen. Toen het christendom in 312 onder keizer Constantijn staatsgodsdienst werd, kreeg de kerk een nieuwe functie. Tot dan bestond er een veelheid van verhalen en leefden heel verschillende visies op de figuur van Jezus. De bisschop van Rome was een primus inter pares en de Blijde Boodschap was een houvast voor een zoekende minderheid. Maar vanaf dan werd alles anders. De kerk werd de behoedster van een stabiele maatschappij en had geen boodschap aan pluriformiteit. De Blijde Boodschap ging men vertalen in Griekse begrippen. De greep op de samenleving en op de geest van individuele gelovigen werd alsmaar groter. De kerk als instituut en het geloof als systeem beheersten heel het leven, precies zoals de Groot-Inquisiteur beschrijft.

Totdat vanaf de tijd van de Verlichting een tegenbeweging op gang kwam, het individu zijn vrijheid opnieuw ging opeisen, allerlei wetenschappen zich losmaakten van kerkelijke bevoogding en de mens zelf wilde uitmaken wat hij als goed en kwaad beschouwde. Sindsdien staat de kerk in het verlies en maakt ze tot vandaag mee hoe haar invloed afbrokkelt en mensen steeds weer in een gezagsconflict raken.

Al dat verlies is volgens mij een zegen voor de Bijbelse Boodschap. Want wat rest er nog? De onweerstaanbare kracht van een weerloze liefde. Wat eeuwenlang uitgroeide tot een instituut dat zogenaamd veiligheid en geluk moest brengen, verloor het contact met die diepere boodschap van vrijheid en onberekend engagement. De geleidelijke afbrokkeling van de laatste honderd jaar slaat velen met paniek, doet de organisatoren naar het hoofd grijpen, maar bracht een intense zuivering op gang waarvan we het einde nog niet in zicht hebben.

Welke God rest ons nog na de dood van God? Ik denk dat het de God van de zelfontlediging is. De God die zich weerloos en zwak in een mensenkind gegeven heeft, maar die daarbij ook de kant koos van alles en iedereen die in een situatie van zwakte en onzekerheid verkeert. Een God die zich weerloos aan mensen uitlevert en enkel in een zachtmoedige begroeting aan het licht komt. De Jezus van Dostojewski die zijn vijand op de mond kust.

Is dat niet de kern van dit Kerstfeest? In de symbolische gestalte van een kind, in de persoon van de arme drommels van herders en in het feestelijke gezang van de engelen wijst Lucas op de totale geboorte, die moet plaats hebben: in ons en om ons heen. Een nieuw begin op alle niveaus: in ons hart, in onze directe omgeving, in ons land, over heel de wereld. Kerstmis kondigt de geboorte aan van een nieuw menstype en van een nieuwe geboorte van de Godheid in elk van ons. Verschenen is de mildheid en menslievendheid van onze God.