Opmerkzaamheid
 

Het is een erg kernachtige, ietwat gedrongen tekst waarmee het Marcusevangelie het begin van Jezus’ openbaar optreden aangeeft. Veertig dagen de woestijn in om door de Satan op de proef te worden gesteld. We zijn meteen bij het begin van de veertigdagentijd. Woestijn is de plek waar we met onszelf geconfronteerd worden. En de Satan is daarbij een hoofdrolspeler. Hij is de diabolos, diegene die tweespalt bewerkt, die je in de war brengt, die chaos probeert te creëren. Jezus gaat die tijd van beproeving in. Om bij zichzelf tot helderheid te komen. Jezus als de man van bezinning. De mystieke Jezus.

Mystiek is vele jaren een wat verdachte term geweest. Het deed denken aan wereldvreemde zielen die zich een eigen universum hadden geschapen waar je als normaal mens niets mee te maken had. Maar daar is de laatste jaren verandering in gekomen. Vooral als reactie op de jachtigheid van het leven, de prestatiedrang, het helse ritme van productie en prestatie die velen als onverdraaglijk zijn gaan ervaren. Mensen krijgen het gevoel zichzelf voorbij te hollen. De harmonie is zoek. De behoefte aan momenten van inkeer, van bij zichzelf komen, worden niet langer als overbodige luxe ervaren. Integendeel. De druk van het leven en de eisen van de samenleving maakt de behoefte aan bezinning zoveel sterker.
Op dit punt lijken oosterse religies zoveel te bieden te hebben. Door meditatieve oefeningen kan men opnieuw grond onder de voeten voelen, beseffen dat je lichaam meer is dan een klomp vlees of een zak water, maar een levend organisme met een ziel. Mensen zoeken opnieuw voeling met de grond die hen draagt. De grond die samenhang geeft aan hun bestaan.

Is het dat wat Jezus zocht? Hij ging een tijd van bezinning in om te weerstaan aan de satan, de tweedrachtzaaier, de chaosschepper. Uit deze beproeving, uit deze woestijn, trad hij als gelouterd man naar voren: op één doel gericht, met onverdeeld hart. "De tijd is aangebroken. Het koninkrijk van Gods is nabij." Hij wist wat hij wilde. Bezinning betekent geen vlucht voor verantwoordelijkheid. Juist integendeel. Het gaat er om de aandacht te scherpen voor de kansen die zich hier en nu aandienen. Het gaat om het besef dat ieder moment een bijzonder moment is; dat de eigenste plek een heilige plek is. Bezinning en inzet zijn in elkaar vervlochten. Mystiek en praktijk kunnen niet zonder elkaar.

Wat geldt voor Jezus: dat kan voor ieder van ons. Voor ieder kan het 'hier en nu' zo’n moment, zo’n ervaring worden. Een ervaring waarbij we het 'hier en nu' tot op de bodem beleven. Er helemaal in aanwezig zijn. In veel godsdienstige gebedspraktijken wordt die aandacht bewust opgeroepen. Zo zingen we: "Dit is de dag die de heer heeft gemaakt en gegeven." We roepen in gebed: "Zie ons hier aanwezig". De dominee die voorgaat in het gebed nodigt de mensen nadrukkelijk uit met de woorden: "we vouwen onze handen en sluiten onze ogen en we bidden".

Het zijn aanzetten die elk op hun manier duidelijk maken: het goede begin kan hier en nu gebeuren. Door ons te wortelen in wat nu is willen we de ervaring ten volle recht doen. Bezinning, mystiek is juist het tegendeel van de vluchtigheid die veel van onze belevingen kenmerkt. Daarom vergt ze ook oefening. Momenten van gerichte aandacht. Het is te illustreren aan de opmerkzaamheid die in het boeddhisme zo’n belangrijke plaats inneemt.

Er bestaat in het zen-boeddhisme een verhaal over een man uit het volk die op zekere dag aan een befaamde Meester vroeg of hij hem niet ‘een paar leerstellingen van de hoogste wijsheid’ zou kunnen opschrijven. Toen nam de Meester een penseel en schreef daarmee het woord: 'opmerkzaamheid'. Is dat alles, vroeg de man, wilt u er nog iets aan toevoegen? Daarop schreef de wijze tweemaal achter elkaar het woord 'opmerkzaamheid'. De man merkte teleurgesteld op: "Nog steeds zie ik in wat je daar opschrijft geen hoge of diepe gedachten". Toen schreef de meester driemaal hetzelfde woord. Bijna geërgerd zei de man: "Wat heeft dat woord opmerkzaamheid nou eigenlijk te betekenen?" En de wijze antwoordde: "Opmerkzaamheid betekent opmerkzaamheid."

We zijn bij de bekende meester Thich Nhat Hanh aanbeland. Het gaat om de Vietnamese boeddhistische leermeester die na zijn verbanning en zijn vlucht naar Parijs in 1982 in Zuid-Frankrijk een boeddhistische kloostergemeenschap stichtte. Zijn werk wordt vaak aangeduid met de wijdse titel mindfulness (opmerkzaamheid, bedachtzaamheid). Daarin heeft hij het onder andere over de manier waarop we de tijd kunnen beleven.

"Er zijn twee manieren om de afwas te doen: de eerste is de vaat te wassen om een schone vaat te krijgen, en de tweede is de vaat te wassen om de vaat te wassen."

Ignace D'hert o.p.